Ailede anne baba ve çocuk ilişkisinde temel belirleyici faktör anne ve babanın tutum ve davranışlarıdır. Anne ve babanın çocuklarına karşı sergiledikleri tutum ve davranışlar, anne ve baba ile çocuk arasındaki ilişkinin yönünü ve şeklini belirler. Özellikle okul öncesi dönemde çocuk anne babayla özdeşim kurduğu için, anne babanın tutumları sağlıklı ise çocuğun benimsediği tutumda sağlıklı olur.
Ailede çocuğa karşı gösterilen tutumlar, aile yapısıyla birlikte çocuğun kişilik gelişimi üzerinde oldukça büyük rol oynamaktadır. Kişilik gelişiminin insanın yaşamı boyunca süregeldiğini kabul etsek de kişilik gelişmesi ve yapılanmasında temelin çocukluk döneminde atılır. Bu nedenle çocukların gelecekte uyumlu ve başarılı olabilmeleri, sağlıklı ve dengeli bir kişilik geliştirmelerinde anne baba tutumlarının büyük önemi vardır.
Anne babanın tutumu gelişmekte olan çocuğa model olur ve çocuk gördüğü bu modeli taklit ederek ve bu davranışları özümseyerek kişiliğini yavaş yavaş oluşturmaya başlar. Bu sebeple ebeveynlerin çocuklarından bekledikleri davranış modeline uygun davranmaları gerekmektedir. Fakat burada bazen anne baba kendi anne babasının yetiştirme tarzını model alırken bazen de aksine bu tutumlardan rahatsız olduğu için tam tersi bir tutumda sergileyebilirler. Çocuk yetiştirme tarzı her aileye ve kültüre göre farklılık gösterebilir. Bu nedenle farklı anne baba tutumlarından bahsedilebilir.
1. 1.) Baskıcı
ve Otoriter Anne Baba Tutumları
Baskıcı ve otoriter tutum sergileyen anne babanın tüm ilgi odağı çocuk ve çocuğun davranışlarıdır. Her hareketi en ince detayına kadar izlenir, en ufak hatası düzeltilir, en küçük kusuru giderilmeye çalışılır. Çocuktan yaşının üstünde olgunluk beklenir. Çocuğun istek, duygu ve düşüncesine fazla önem verilmez. Çocuk hata yapma korkusuyla kaygı ve stres altında yaşar. Bu kaygıyla muhtemelen daha sık hata yapan çocuk, sürekli eleştiriye maruz kalır, azarlanır, suçlanır ve suçuyla orantısız cezalar alır; bazen de şiddet görür.
Bu tür tutum sergileyen ailelerde yetişen çocuklar; korkak, boyun eğen, sürekli yanlış yapma kaygısı ile hiçbir şey yapamaz hale gelen, aşağılık ve suçluluk duyguları gelişen, kendi duygu ve düşüncelerini ortaya koyamayan, sürekli ceza almak korkusuyla sorumluluktan kaçan, özgüveni ve benlik saygısı düşük, kayıtsız şartsız itaatkâr ya da isyankâr davranışlar içine giren, otoriteden çekinen fakat otorite kalktığında da hırçın, asi, güçsüz ve saldırgan ve kavgacı kişilere dönüşebilirler.
Aşırı hoşgörülü anne baba tutumunun hâkim olduğu ailelerde patron çocuktur. Çocuk ne derse o olur. Ailenin bütün tutumları çocuk merkezlidir. Çocuğun istekleri hemen her koşulda yerine getirilir. Anne baba tarafından çocuğun sınırları, neyi yapıp neyi yapmaması gerektiği net bir şekilde söylenmez. Disiplin anlayışı yok denecek kadar azdır. Ailenin bütün hayatı ve düzeni çocuğun isteğine göre şekillenir. Aşırı özgür bırakılan çocukların yaptıkları her şey, hatalar da dahil olmak üzere hoşgörüyle karşılanır.
Bu tür tutum sergileyen ailelerde yetişen çocuklar; bencil, kural tanımayan, doyumsuz, sorumsuz, sabırsız, kırılgan, ev hayatı ve sosyal hayatta geçimsiz, sosyal yönleri zayıf ve benmerkezci bir yapıya sahip bir görünüm çizerler.
3.) Tutarsız ve Karasız Anne Baba Tutumları
Bu tür tutumların olduğu ailelerde anne babanın davranışları arasında tutarlılık yoktur. Ebeveynlerden biri çocuğun davranışını onaylıyorken diğeri onaylamamakta, birinin koyduğu kural ve sınırları diğeri kaldırmaktadır. Aileler çocuğun yaptığı aynı davranışa farklı zamanlarda farklı tepkiler gösterirler. Örneğin, çocuğun yatağını toplamaması bazı günler görmezden gelinirken, bazı günler büyük tepkilere yol açabilir.
Tutarsız tutuma maruz kalan çocuklar, doğru ve yanlışı ayırt etmekte zorluk çekerler ve nerede ne yapacağı ve nasıl davranması gerektiği konusunda kararsızlık yaşarlar.
Çelişkili davranışlar sergilerler. Böyle bir ortamda büyüyen çocuklar bir süre sonra hem kurallara hem de ebeveynlerine kayıtsız kalmaya başlarlar. Bütün bunların sonucunda kararsız, her şeyden şüphelenen, güven sorunları yaşayan karakterler ortaya çıkar
4.) Mükemmeliyetçi Anne Baba Tutumları
Mükemmeliyetçi tutum sergileyen anne babalar çocuklarını ihtiyaçları doğrultusunda değil, kendi istek ve beklentileri doğrultusunda yetiştirirler. Çocukla ilgili her türlü kararı kendileri alırlar. Çünkü çocuğu kendini yönetebilecek ve kendisi hakkındaki bazı kararları alabilecek güçte görmezler. Hatta arkadaş ve meslek seçimi dahi aile tarafından belirlenir. Çocuktan kapasitesinin üstündeki hedeflere ulaşmasını ve her şeyi mükemmel yapmasını beklerler. Çocuk bu baskılar içerisinde istenileni yapamadığında hayal kırıklığı, pes etme, aşağılık, başarısızlık ve güvensizlik duygusu yaşar.
5.) İlgisiz ve Duyarsız Anne Baba Tutumları
İlgisiz ve duyarsız tutum sergileyen anne babalar çocuğun temel gereksinimleri dışında çocuğa yeterli ilgi ve sevgiyi göstermezler. Çocuğun ihtiyaçlarının neler olduğunun farkında olmazlar ve eğitimine önem vermezler. Çocuğa hiçbir kural koymazlar ve başarılarını da dikkate almazlar. Disiplinsizlik söz konusudur ve bunun nedeni sorumsuzluk ve ilgisizliktir.
Bu tür ailede büyüyen çocuklar ilgi ve sevgi görmek için çok çaba harcar, ancak bu ilgi ve sevgiyi göremediğinde vazgeçer. Ailede anne ve baba çocuğa model olmadığı için çocuk kendisine başka modeller seçer. Aileden uzaklaşır, ilgi ve sevgiyi dışarıda, dışarıdaki kişilerde aramaya başlar. Ergenlikle beraber aileden kopuş hızlanır, saldırgan ve suça yönelik davranışlar gösterme riski artar. Akademik başarısızlık, arkadaşlık kuramama, tehlikeli ilişkiler kurma davranışları gözlenebilir.
6.) Aşırı Koruyucu Anne Baba Tutumları
Aşırı koruyucu tutum sergileyen anne babalar çocuğa aşırı derecede özen gösterir, sürekli müdahale eder ve çocuğun üzerine titrerler. Çocuklara sürekli korunmaya muhtaç bir bebekmiş gibi davranırlar. Bu durum da çocukta ‘’ben tek başıma bir şey yapamam, annem-babam olmazsa ben mahvolurum!’’ mesajı oluşturur. Buda çocuğun kendini tanımasını, kendi hayatlarının sorumluluklarını üstlenmelerini ve yapabileceklerini fark etmesini engeller.
Bu tür ailede büyüyen çocuklar ilerleyen yaşlarda başkalarına bağımlı, özgüveni düşük, kendi başına karar veremeyen, sürekli onaylanma ihtiyacı duyan, sorumluluk alamayan, zayıf kişilikler olurlar.
7.) Demokratik Anne Baba Tutumları
Demokratik tutuma sahip anne babalar, öncelikle birbirlerine karşı saygı, sevgi ve hoşgörüyle yaklaşan; huzurlu bir aile ortamı oluşturmak için üzerlerine düşen sorumlulukları alan; çocuğuna da aynı saygı, sevgi ve şefkatle yaklaşan kişilerdir. Çocuklarını her konuda destekler, onlara güvendiklerini daima hissettirirler ve bu durum da çocukları kendine güvenen yani özgüveni yüksek bireyler haline getirir.
Bu tutuma sahip anne babaların çocuktan beklentiler yaşıyla orantılıdır. Çocuk yaşına uygun sorumlulukları konusunda bilgilendirilir ve çocuğa sorumluluk verilir. Çocuğun duygu ve düşüncelerine değer verilir. Karşılaşılan sorunlar birlikte çözüm aranarak çözülmeye çalışılır.
Çocuğa rehber olunur ve yol gösterilir, onun adına karar alınmaz, seçim özgürlüğünü çocuğuna bırakılır. Böylece çocuk davranışlarının sorumluluğunu üstlenmeye başlar.
Demokratik bir ailede büyüyen çocuk fikirlerini rahatlıkla ifade eden, öz saygısı yüksek, başkalarının hak ve hürriyetlerine saygılı davranan, düşünen, araştıran, sorgulayan, girişken, öz güveni yeterli, insanlarla iyi ilişkiler kurup sürdürebilen, sorumluluk alan, duygusal ve sosyal açıdan dengeli ve mutlu bir kişi olur.
Anne Babalara Tutumlar Konusunda Tavsiyeler
• Çocuğunuzu dinleyin ve bunu ona gösterin. Çocuğunuzu dinlerken başka işlerle meşgul olmayın. Konuşurken göz teması kurun.
• Çocuklarınıza mutlak itaat etmelerini değil, saygı çerçevesinde duygularını ve düşüncelerini özgürce dile getirmelerine fırsat verin.
• Çocuğunuz adına karar vermeyin, onun karar vermesi için teşvik edin ve görüşlerine değer verin.
• Çocuğunuzu kardeşleriyle veya arkadaşlarıyla ne olursa olsun kıyaslamayın.
• Çocuğunuzun hata yapmasına izin verin ve bu aşamada onların yanında olun.
• Davranışlarınızda, sergilediğiniz tutumda, koyduğunuz kurallarda tutarlı olun.
• Aileyi ilgilendiren önemli kararları birlikte alın.
• Çocuklara yaşları ve yetenekleri doğrultusunda sorumluluklar verin.
Kaynaklar
https://www.bursacocukpsikiyatri.com/anne-baba-tutumlari
Yavuzer, Haluk, Çocuk ve Ergen Eğitiminde Anne Baba Tutumları, İstanbul, 2011
https://www.cocukpsikiyatrisi.com/anne-ve-babalarin-cocuk-yetistirme-tutumlari
Cüceloğlu, D. (2009). Yeniden İnsan İnsana. (40.Basım). İstanbul: Remzi Kitabevi.
Psikolog Önder Aslan
0 Yorumlar