ADLİ BELGE İNCELEME UZMANLARI TARAFINDAN HANGİ ALANLARDA İNCELEME YAPILIR?

1. GİRİŞ

Yazı ve imza barındıran belgelerin son derece önemli bir yere sahip olduğu bir gerçektir. Her yazı belge niteliği taşımamakla birlikte yazıların belge niteliği taşıması için belirli özellikleri ihtiva etmesi gerekmektedir. Belge, Türk Ceza Kanunu’nda üzerine bir şeyler yazılan ve hukuki hüküm ifade eden bir olayı ispata yarayan yazı olarak tanımlanmıştır.

Her hangi bir işaret, şekil ve sembol içeren dava konusu olayın doğruluğunu kanıtlamak amacıyla kullanılan her türlü kıymetli evrakları kapsayan vakıa adli belge olarak tanımlanmaktadır.

Adli belge inceleme konusunda ülkemizde yasal bir düzenleme olmamakla birlikte bilirkişiliği düzenleyen kanun maddeleri vardır. Bu konudaki yasal düzenleme 6754 sayılı Bilirkişi Kanunu kapsamında yapılmış olup, bu kanunda bilirkişi kurumunun genel şartları belirlenmiştir.

Adli belge incelemesi insanlar arasında meydana gelen anlaşmazlıklarda delil niteliği taşıyan her türlü belge üzerinde inceleme yapan bir bilim dalıdır. İnceleme yapılan materyal sıklıkla kâğıt olmakla birlikte farklı materyaller de incelenmektedir. Bu nedenle tanımında geçen belge teriminden yazı, baskı, işaret ya da sembol içeren her türlü nesne adli belge olarak kastedilmektedir.

Adli belge inceleme uzmanı genellikle kâğıt üzerindeki el yazısı ve imzaları, fotokopi belgeleri, daktilo ya da bilgisayar yazıcısı yazılarını incelerken, sahte para, pul, pasaport, kıymetli kâğıt ve matbu evrakların gerçekliklerinin ya da sahte olup olmadığının belirlenmesini ya da kâğıt, mürekkep analizlerini gerçekleştirmektedir.

Mahkemeler kendi alanında uzman bilirkişi olarak tabir edilen kişilerin görüşlerine başvurmaktadır. Ancak bilirkişi seçiminde bir takım kuralların olması gerektiği ve bu kurallara uyularak bilirkişi atamasının yapılması gerektiği, zorunluluk haline gelmiştir. Özellikle de adli belge inceleme uzmanlığı alanında görüşlerine başvurulan kişilerin bu alanda yetkinliğinin olması uyuşmazlıkların çözümlenmesinde ve davaların sürelerinin kısalmasında önemli rol oynamaktadır (1).

2. BELGE İNCELEME

Her yazı belge değildir. Bir yazının belge sayılabilmesi için, belli niteliklerinin olması gereklidir. Türk Ceza Kanunu’nda sahtekârlığın konusunu oluşturan varaka taşınabilen bir şey üzerine yazılıp da bir kimliği olan ve hukuki hüküm ifade eden bir olayı ispata yarayan yazıdır(1).

Yargıtay ise, belgeyi şöyle tanımlamıştır “Vesika, hukuki hüküm ifade eden ve bir hakkın doğmasına ve bir vakayı ispata elverişli yazıdır” (2).

Adli amaçlı incelemeye konu olan ‘’belge’’ en geniş tanımıyla; “bir hakkın doğmasına veya bir olayın kanıtlanmasına yarayan bir anlam, bilgi veya mesaj iletecek şekilde herhangi bir sembol, şekil veya işaret içeren herhangi bir nesnedir.” Belge, yaşanmış bir olayın parçası olan veya o olayı temsil etmek üzere sonradan meydana getirilen bir ispat aracıdır.

Belgelerin büyük çoğunluğu kağıt üzerinde elektronik/mekanik yollarla, tükenmez kalemlerle veya kurşun kalemle elde üretilirken, diğer araçlarla çeşitli yüzeylerde de üretilebilirler. Bir aynaya rujla yazı yazmak, CD'ler, paketler veya kutular üzerindeki etiketler, duvarlardaki grafitiler ve yalnızca ultraviyole ışık altında görülebilen damga izleri, farklı belgelere ya da belge niteliğindeki kaynaklara birkaç örnektir.

Belgeler çeşitlerine göre, yazılı belge, şekil tespit eden belge ve ses tespit eden belge olmak üzere üçe ayrılmaktadır. Şekil tespit eden belgeler, belli bir olayı temsil etmek üzere şeklin tespit edildiği belgelerdir. Fotoğraf, film, kroki, plan gibi belgeler şekil tespit eden belgelerdir. Yazılı belgeler okumak suretiyle, şekil tespit eden belgeler ise görme suretiyle incelenir. Ses tespit eden belgelerde ise, ses ile tespit söz konusudur. Ses kayıt araçları ile sesler kaydedilmekte ve bu tür belgeler oluşturulmaktadır (3).

3. ADLİ BELGE İNCELEME

Çok çeşitli disiplinleri içeren Adli Bilimlerin alt başlıklarından biri de Adli Belge İncelemeleridir. Adli Belge İncelemelerini teknik ve bilimsel metotlarla bir dokümanın yargıya kadar olan süreç içerisinde geçirdiği aşamaları ve özelliklerini araştıran bir disiplindir. (4). Diğer bir tanımı ile de adli belge incelemesi, insanlar arasında ihtilaf yaratan, ya da delil niteliği bulunan her türlü basılı ve yazılı belge üzerinde incelemeler yapan bir bilim dalıdır ve bu bilim dalı pek çok bilim dalındaki bilgilerden ve gelişmelerden de faydalanır (5).

Araştırma veya soruşturma konusu olmuş belgeler üzerinde multidisipliner çalışmalar yapan bu bilim dalının incelediği alanlar oldukça fazladır.

Adli Belge İnceleme; başta el yazısı ve imza incelemeleri olmak üzere, her türlü sahtecilik, yazıcı çıktıları, fotokopi-faks çıktıları, daktilo yazıları, mürekkep analizleri, mürekkep yaşının belirlenmesi, kâğıt analizi incelemeleri, pasaport, kimlik, ehliyet, ruhsat vb. belgelerin incelenmesi, mühür-kaşe, pul, banknot, çek, para ve kredi kartı incelemeleri gibi konuları kapsar (6).

4. ADLİ BELGE İNCELEME UZMANI     

Adli belge inceleme uzmanlığı, mahkemelerin, belgelerin hazırlanması ve daha sonra işlenmesiyle ilgili kanıtların yorumlanmasında yardıma olan ihtiyacından doğmuş bir disiplindir. Tıp, dişçilik, kimya veya mühendislik gibi diğer mesleklerin bir uzantısı olarak değil, hukuk sistemi içinde geliştiği için aslında kendi başına saf bir adli bilim koludur.

Adli belge inceleme uzmanları, yalnızca cihaz kullanabilen bir teknisyenden daha fazlası olmalı, hatta bir bilim insanı olmalıdır. Çünkü inceleme esnasında kullandığı yöntemler, uygulamalı bilimin yöntemleridir. İnceleme kapsamlı, doğru ve tamamen objektif olmalıdır. Görev, davayı sunanların önceden tasarlanmış fikirlerini doğrulamak değil, tanımlayıcı ayrıntılarının incelenmesi ve unsurlarının bilinen örneklerinkilerle karşılaştırılması yoluyla belgenin hazırlanmasına ve tarihine ilişkin gerçekleri belirlemektir.

Adli belge inceleme uzmanının işi, yalnızca detayların keşfi ile bitmeyecektir. Uzman, ulaştığı sonuçları doğru bir şekilde yorumlamalı ve mantıksal akıl yürütme yoluyla, eldeki sorunla ilgili doğru bir sonuca varmalıdır. Bir görüş oluşturduktan sonra, her kim olursa olsun, meslekten olmayan bir kişinin içeriğini anlamasını sağlayacak bir rapor hazırlanmalıdır.

Adli Belge İnceleme; başta büyük bir çoğunlukla el yazısı ve imza incelemeleri olmak üzere, her türlü sahtecilik, yazıcı çıktıları, fotokopi-faks çıktıları, daktilo yazıları, mürekkep analizleri, mürekkep yaşının belirlenmesi, kâğıt analizi incelemeleri, pasaport, kimlik, ehliyet, ruhsat vb. belgelerin incelenmesi, mühür-kaşe, pul, banknot, çek, para ve kredi kartı incelemeleri gibi konuları kapsamaktadır. Bu konuları kapsayan belge inceleme kavramı kanıt özelliği taşıması ile oldukça mühimdir. Suçluların ortaya çıkarılması, masumların mağduriyetlerinin giderilmesi ve kimsenin suçsuz yere yaptırıma uğramaması kavramına hizmet eder. Bu alanda uzmanlaşmış, inceleme yapan, elde ettiği bilgileri yorumlayan ve rapor haline getiren kimselere Adli Belge İnceleme Uzmanı denir. Adli Belge İnceleme uzmanının sadece el yazısı, daktilo yazısı ve printer çıktıları üzerinde uzmanlaşması yeterli değildir aynı zamanda sahtecilik, kâğıt ve mürekkep analizi, tahrifatlı belgeler ve belge hazırlanmasında kullanılan tüm teknik cihaz ve yöntemler üzerinde de uzmanlaşması gerekir. Belge inceleme uzmanını sadece belgenin çeşitli unsurlarını tetkik etmek üzere uzmanlaşmış kişi olarak düşünmemek gerekir; bu kişi aynı zamanda elde ettiği bilgileri yorumlayabilmelidir. Bu bilgilerin ilgili makama sunulması yani rapor haline getirilmesi ise ayrıca eğitim gerektiren bir konudur. Adli belge inceleme uzmanı doğru sonuca ulaşmak için özel bilgisine, becerilerine ve tecrübesine güvenmelidir. Ayrıca adli belge inceleme uzmanları inceleme tekniklerini ve karşılaştırma metotlarını bilimsel temellere oturtmaya çalışsalar da çoğu zaman kişisel değerlendirme yapmak zorunda kaldıkları için raporlarının sonuçlarını tespit yerine kanaat derecesi kullanarak bağlamaktadırlar (8).

Adli Belge İncelemelerinde önemli olan bilirkişi incelemesinin orijinal belge üzerinden yapılması gerektiğidir. Orijinal olmayan belge üzerinden yapılan bilirkişi incelemesinde hata payı artabilmekte, bilirkişi hazırladığı raporda da daha esnek bir ifade kullanmaktadır. Bu şekilde esnek ifadeler taşıyan bilirkişi raporu da mahkemelere sunulduğunda mahkemeler tarafından dikkate alınmamaktadır. Belgelerin üzerine bulunan imza ve yazıların iyileştirilmesi, belge üzerindeki değişikliklerin hangi yöntemlerle yapıldığı, belgelere atılmış imzalar incelenip sahte belgelerdeki veriler bilirkişi raporu ile kanıtlanmaktadır.

Adli belge incelemesinin ve adli belge inceleme uzmanının ne olduğu ile ilgili olarak Amerikan Adli Belge İncelemeciler Üst Kurul'unun tanımlaması ise şöyledir; Adli belge inceleme uzmanı, hukuk amacıyla belge inceleme konularının uygulamalarını yapar. El yazısı ve daktilo yazılarının aidiyetlerinin belirlenmesi, imzaların güvenilirliği, belgelerde yapılan değişiklikler, mürekkep ve kâğıt analizi, fotokopi materyali, yazı enstrümanları, belgelerle ilgili diğer hususların sahteliği veya aidiyetleri konularını içerir (8).  

5. ADLİ BELGE İNCELEME UZMANLARI TARAFINDAN İNCELEME YAPILAN BELGELER

Adli belgeler, inceleme için geldiğinde bu tür belgelere rapor düzenlenirken inceleme konusu belgeler olarak nitelendirilir.

5.1. İnceleme konusu olan belgelerin sınıflandırılması

5.1.1.Çek-senet türü belgeler: Çek, senet, gayrimenkul satış senedi, düzenleme devir temlik senedi, eşya senedi, icar senedi, kooperatif ortaklık senedi, köy satış senedi, köy senedi, tarla satış senedi, çeyiz eşya senedi, borç senedi (çeşitli-kooperatif), müşterek ve müteselsil borç senedi, resmi senet, ticari taşıt kullanma belgesi, trafik sigorta poliçesi, trafik sigortası devir zeyilnamesi, mehir senedi başlıklı belge, tapusuz taşınmazın satışına dair senet, araç kira sözleşmesi ve teminat senedi gibi belgelerdir.

5.1.2. Kimlik belgeleri ve tanıtım kartları: Nüfus cüzdanı, pasaport, sürücü belgesi, aile cüzdanı, öğrenci kimlik kartı, üye kimlik kartı, İETT öğrenci kimlik kartı, daimi giriş kartı, personel tanıtma kartı, polis tanıtma kartı, polis tanıtma kartı, basın press kartı, tanıtma kartı, diğer kimlik belgeleri.

5.1.3. Sözleşme-mukavele-beyanname-taahhütname-vekâletname ve benzeri belgeler: Abonelik sözleşmesi, alım satım sözleşmesi, emlak alım-satım sözleşmesi, GSM abonelik sözleşmeleri, kooperatif hisse devir ve satış sözleşmesi, kredi kartı üyelik sözleşmesi, Shell card sözleşmesi, taksim sözleşmesi, taksitli satış sözleşmesi, tarımsal krediler ikraz sözleşmesi, taşıt satış sözleşmesi, avukatlık sözleşmesi, mavi kart kredi sözleşmesi, satış sözleşmesi, Türk Alman sosyal güvenlik sözleşmesi, üyelik sözleşmesi, menşe şahadetnamesi, miras taksim mukavelesi, bireysel bankacılık hizmetleri sözleşmesi, diğer (çeşitli) taahhütnameler, imza beyannamesi, imza sirküleri, taahhütname, tahliye taahhütnamesi, muvafakatname, ortaklık taahhütnamesi, kefalet beyannamesi, borç ödeme beyannamesi, anlaşma başlıklı belge, evlenme beyannamesi, protokol, ibraname, ikametgâh, kira kontratosu, vasiyetname, vekâletname, zeyilname, feragatname, umumi vekâletname, mukavele başlıklı belge, sulh ve ibra anlaşması, sözleşme başlıklı belge, hususi vekâletname başlıklı belge, digitürk konut içi bireysel üyelik sözleşmesi gibi belgelerdir.

5.1.4. Makbuz-fatura-fiş-bordro-alındı-gelir-gider-irsaliye belgeleri: Mahsup fişi, makbuz (diğer), mal teslim fişi, alım fişi (ekmek, et, vs.) fatura, günlük mal teslim fişi, kantar fişi, kasa tediye fişi, dernek gelirleri alındı belgesi, gider pusulası, ödeme fişi, para makbuzu, müstahsil makbuzu, nakliye makbuzu, tahsilat makbuzu, tahakkuk fişi, tediye fişi, teslimat makbuzu, veresiye fişi, yoklama fişi, yeddi emin makbuzu, alındı belgeler (çeşitli), prim tahsilat makbuzu, vergi tahsil alındısı, ücret bordrosu, irsaliye, tahsildar irsaliyesi, vergi dairesi alındısı, tahakkuk müzekkeresi verile emri, sevk irsaliyesi, ücretli izin bordrosu, hizmet erbabı ücret bordrosu, kıdem ve ihbar tazminat bordrosu, çaplı tasarruf vesikası, cari hesap sözleşmesi, tarımsal kredi istek ve tespit formudur.

5.1.5. Tutanaklar: İfade tutanağı, haciz tutanağı, mernis doğum tutanağı, mernis yer değiştirme tutanağı, teslim-tesellüm tutanağı, trafik ceza tutanağı, üst arama tutanağı, genel amaçlı suç tespit tutanağı, genel kurul toplantı tutanağı, yakalama ve zapt etme tutanağı, yer gösterme tutanağı, kadastro tutanağı, listelenmiş çeşitli tutanaklar, tutanaklar (çeşitli başlıklar altında yazılmış), duyuru tutanağı, celse tutanağı, kat karşılığı inşaat sözleşmesidir.

5.1.6. Defterler ve karar yazıları: Demirbaş defteri, köy kıymet beyan defteri, kooperatif karar defteri, evlenme defteri, nüfus cüzdanı kayıt defteri, hasta kayıt defteri, karar defteri (diğer), ajanda defteri, nezarethaneye alınanların kaydına ait defter, işletme defteri, karar başlıklı belge, ihale komisyon kararı, encümen karar kağıdı, faaliyet raporu, orman kooperatifleri ödeme defteridir.

5.1.7. Bilet - Kupon: Milli piyango bileti, iddia bileti, at yarışı kuponu, otobüs bileti, kazı kazan kuponu, maç biletidir.

5.1.8. Mezuniyet belgeleri-diplomalar-okul belgeleri: Diploma, sertifika, öğrenci günlük yoklama fişi, okul karnesi, sınav kâğıdı, geçici mezuniyet belgesi, sınava giriş belgesi, cevap kağıdı. Materyaller: sigara paketi, kapı, tahta parçası, pencere, şişe (şarap, rakı), yağ tenekesi, deterjan kutusu, şampuan, çamaşır (külot, pantolon, vs.), afiş-posterdir.

5.1.9. Formlar: Kredi başvuru formu, kredi kartı başvuru formu, tarımsal kredi başvuru formudur.

5.1.10. Sağlık belgeleri: İlaç kupürleri, Yeşil kart başvuru formu, Öğrenci sevk kâğıdı, Sağlık raporu, Reçete, uyuşturucu reçetelere mahsus reçete defteri dip koçanı, hasta sevk kâğıdı, Sağlık kurulu muayene kâğıdı, Hastanın muayene isteği belgesi.

5.1.11.Diğer belgeler: Fotoğraf, kâğıt para, pul, av tezkeresi, duvar yazıları fotoğrafı, kartvizit, kaşe ve kaşe izleri, kredi kartı slipi, mühür ve mühür izleri, parmak izi mukayese tablosu ve raporu, sandık seçmen listesi, seçmen bilgileri değişiklik düzenleme formu, satış ürünleri (çay paketi, deterjan, şampuan), sigortalı işe giriş bildirgesi, tebliğ mazbatası, vergi levhası, vize pulu, silah taşıma ruhsatı, akit tablosu, arazi keşif raporu, asalet tasdik onayı, askerlik son yoklama çağrısı pusulası, bayilik ruhsatı (milli piyango), bonservis, haber alma/ödeme kağıdı, işçi işe giriş ve sicil pusulası, işi bırakma bildirimi, işyeri açma ve çalışma ruhsatı, kooperatif denetleme kurulu faaliyet raporu, nüfus cüzdanı kayıp ve değiştirme belgesi, oturum belgesi, özgeçmiş formu, tehdit mektupları. (26)


6. ADLİ BELGE İNCELEME UZMANI EĞİTİMİ

Adli belge inceleme uzmanı, belgelerle ilgili gerçeklerin ortaya çıkarılması için çalışma ve araştırma yapma konusunda uzmanlaşmış kişidir. Öncelikle belirtmek gerekir ki; ülkemizde belge incelemeciliğinde lisans eğitimi bulunmayan bu alan, uzman kadrosunda farklı disiplinler barınır. Sertifika, kurs ve usta-çırak gibi eğitimlerle birlikte deneyimli uzmanlar ile çalışmaya dayanır (6,7).

Üniversitelerin ve diğer eğitim kurumlarının bu alanda uzmanlık eğitimi ve dersi veren programları henüz mevcut değildir. Gelişmiş ülkelerde eğitimde uygulanan sistem ise; “Önerilen yerlerde kurslara gitmek, adli belge inceleme alanındaki literatür üzerinde çalışmalar yapmak, deneyimli uzmanların kontrolü altında gerçek adli belgelerle çalışma yapmak, belge inceleme ile ilgili hukuki prosedür üzerinde çalışma yapmak, yapay belgeler üzerinde egzersiz yapmak” biçiminde düzenlenmiştir. Bunlara ilave olarak eğitim alacak kişinin tek başına çalışmadan önce en az iki yıl deneyimli bir uzmanın yanında sürekli olarak çalışması istenmektedir. Batı ülkelerinde olduğu gibi ülkemizde de; konunun bilimsel tarzda ele alınması ve yapılanması, standartlarının belirlenmesi, bu konuda çalışanlara sürekli eğitim programları verilerek, çalışanların en uygun koşullarda donanımı sağlanması önem taşımaktadır (28).

Adli belge incelemesi uzmanlarının lisans eğitimlerine göre dağılımında Almanya, İsviçre ve Hollanda’ da psikologlar, ABD ve İng.’ de kimyacılar, Rusya’da fizikçiler ve kimyacılar, Japonya’da kimyacılar ve fizyologlar öne çıkmaktadır. Ülkemizde ve İsrail’de bu konuyla ilgilenen tıp doktorları da vardır. Ancak batıda tıp doktorları (nörolog, psikiyatrist) genellikle belge incelemecilere konsültasyon yoluyla yardımcı olurlar.

Dünyadaki uygulamalarda genellikle farklı alanlarda eğitim almış ancak konuya ilgi duyan, gönül vermiş kimselere meslek kursları şeklinde sertifika verilerek kalifikasyon sağlanmaktadır. Bu kursların verildiği yerler çoğunlukla büyük belge inceleme laboratuvarları olmakla birlikte az da olsa konusunda isim yapmış deneyimli uygulayıcıların laboratuvarları benzer eğitimi vermektedir. Bu eğitimi veren başlıca yerler; ABD’ de, FBI eğitim laboratuvarı, posta inceleme merkezi laboratuvarı, gizli servis laboratuvarı, alkol, tütün ve ateşli silahlar bürosu Laboratuvarı, CIA laboratuvarı ve ordu laboratuvarıdır. İngiltere'de ise bu eğitimi veren başlıca yer Londra'daki Metropolitan Police Forensic Science Laboratory'dır. Kursların süresi tam gün çalışmalı olarak 2 yıldır (9). 


7. ADLİ BELGE İNCELEME UZMANININ TÜRKİYE’DEKİ YERİ

Ülkemizdeki adli belge incelemeciliğinin gelişimine bakacak olursak; Cumhuriyet öncesi döneme ait bilirkişilik konusunda ve de kurumsal anlamda bir yapılanmaya rastlanmamaktadır. Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulduğu 1923 yılından, Latin alfabesinin kabul edildiği 1928 yılına kadar adli bilimlerdeki bilimsel gelişmeler neticesinde adli belge incelemeciliği alanının da gelişimine zemin hazırlanmıştır. Soyadı kanunun kabul edildiği 1934 yılında imzaların nasıl atılması gerektiği belirtilmiş olup bu yıldan itibaren eski ve yeni alfabe arasında sorunların meydana gelmesiyle bu konunun çözümlenmesi amacıyla bilirkişilere başvurulmuştur.

Ülkemizde Adli Tabip ve Kimyager olan Celal Tahsin Boran’ın 1949 yılında yayımladığı “Sahtecilikler ve Gizli Mürekkep, Yazılar ve Arama Yolları” isimli kitabı bu alanda yayımlanmış ilk kitaptır. 1959 yılında adli tıp uzmanı M. Harettin Arpınar’ın “Grafoloji” isimli kitabı onu takip etmiştir. 1955 yılında “Adli Tıp Müessesesi” içinde “Fizik Tetkikler Şubesi” kurulmuştur. Müdürlüğüne ise İtalya’da Pisa Üniversitesi’nde iki yıl balistik ve adli belgeler konusunda eğitim gören adli tıp uzmanı Dr. Hayrettin Dalokay atanmış olup, bilgi ve deneyimleri ile Adli Tıp Kurumu Fizik ihtisas Dairesi’nde önemli görevlerde rol almıştır. Ayrıca Dr. Dalokay 1955 yılında Adli Tıbbi Ekspertiz adında Türk Adli Tıbbının ilk dergisini yayınlayarak, adli belge incelemeciliği konusunda bilimsel çalışmaların yayınlanması sağlamıştır (10, 11).

Ülkemizde adli belge inceleme birimleri; Adli Tıp Kurumu Fizik İhtisas Dairesi Adli Belge İnceleme Laboratuvarı, Emniyet Genel Müdürlüğü Polis Kriminal Laboratuvarları, Jandarma Genel Komutanlığı Kriminal Daire Başkanlığı El Yazısı ve Doküman İnceleme Laboratuvarları, İstanbul Üniversitesi Adli Tıp Enstitüsü Adli Belge İnceleme Laboratuvarı ve Üniversitelerin Adli Tıp Anabilim dallarıdır. Son yıllarda adli belge uzmanlığı ile ilgili “Belge İnceleme Uzmanları Derneği” ve “Adli Belge İncelemeciler Derneği” ülkemizde kurulmuştur (10,11,12).

8. ADLİ BELGE İNCELEME UZMANININ DÜNYA’DAKİ YERİ

Adli belge incelemelerinin tarihi neredeyse yazının gelişmesi ile başlamaktadır (11). Yazı incelemesiyle ilgili ilk vaka M.Ö. 119 yılında Çin’de meydana gelmiştir. Dönemin imparatoru, sahte belge yaptığı tespit edilen bir şahsı idam ettirmiştir (14). 17. yüzyıldan itibaren yazı ve belge inceleme ilerlemeler kaydetmiştir.

1880 yılında Kanada'da ilk sahte para incelemesi yapılmıştır. 1894 yılında tarihe damga vuran bir olay yaşanmış; Fransız Alfred Dreyfus, Bertillon tarafından yazılan sahte el yazısı tanımlamasına dayanılarak hainlik suçlaması ile tutuklanmıştır. 1898 yılında ise Cordelia Botkin zehirli şeker postalayarak iki kadını öldürmüş, zarf üzerindeki yazısının tanınmasına rağmen o dönem mahkemece delil olarak kabul görmemiştir (10).

Albert S. Osborn, belge inceleme hakkında kitap yazmış ilk önemli isim olarak göze çarpmaktadır. Osborn, ABD'de 19. yüzyılda, farklı-açık bir disiplin olarak el yazısından tanıya gitme yöntemini kullanmaya başlamıştır (12,13).

Kanada'da, el yazısı incelemelerinin ne zaman delil olarak kullanılmaya başlandığının bilinmemesine rağmen, İngiltere'den 1854 yılında "Genel Kanun Prosedürleri"; 1865 yılında "İngiliz Suç Prosedürleri Kanunu" alınarak buna uygun işlemler yapılmaya başlanmıştır. Daha sonra bu iki kanunun yerine 1868 yılında Kanada Delil Kanunu yürürlüğe girmiştir. Böylece, 20. yüzyılın başında önemli gelişmeler yaşayan belge inceleme kavramı ayrı bir multidisipliner alan olarak kendine yer edinmeye başlamıştır (8).

1913 yılında Amerikan Kongresi, mahkemelerde el yazısını kanıt olarak kabul eden kanun çıkarmıştır. 1940’lı yıllara gelindiğinde Amerika ve Kanada’ da polis adli laboratuvarlar, oluşturulmuş ve Adli Belge İncelemeciliğinin bir bilim haline gelmesini sağlayan Osborn'un öncülüğünde dünyada ilk kez "Amerikan Adli Belge İncelemeciler Kurulu" 1942 yılında kurulmuş ve belge incelemeleri ile ilgili ilk adli bilimler toplantısı 1963 yılında Londra’ da yapılmıştır (15).

              Bugün Amerika’nın tüm eyaletlerinde çok sayıda adli belge inceleme uzmanı devlet ya da eyalet polis laboratuvarlarında istihdam edilmektedir. Ayrıca özel sektörde de iyi yetişmiş belge inceleme uzmanları bulunmaktadır. Amerika’da ikinci önemli kuruluş olan ABFDE (American Board of Forensic Document Examiners) 1977 yılında kurulmuştur (16).

İngiltere’de “Forensic Science Laboratory”nin 1938-1963 yılları arasında 25 yıl yöneticiliğini yapan Wilson R. Harrison, İngiltere’de adli belge incelemesinin gerçek bir öncüsü olmuştur. 1958 yılında yayımladığı “Suspect Documents” adlı kitabı ise halen bu konuda başvurulan önemli kaynaklardandır. Özetle Amerika, İngiltere ve Kanada’nın adli belge incelemesinin bir meslek olarak ortaya çıkması ve gelişmesinde önemli katkısı olduğu görülmektedir. Diğer ülkelerde de benzer gelişmeler daha sonraki yıllarda yaşanmıştır (17).

Adli belge incelemesi kapsamında dünyada farklı kuruluşlar bulunmaktadır. Kanada Adli Bilimler Topluluğu (Canadian Society of Forensic Science), Güneybatı Adli Belge İnceleme Bilirkişileri / Uzmanları Birliği (Southwestern Association of Forensic Document Examiners), Güneybatı Adli Belge İnceleme Uzmanları Derneği (Southeastern Association of Forensic Document Examiners), Amerikan Belge İnceleme Uzmanları Odası (American Board of Document Examiners - ABFDE), Adli Bilimler Yazı İnceleme Topluluğu (Gesellschaft für Forensische Schriftuntersuchung), Amerikan Adli Belge İnceleme Uzmanları Derneği (American Society of Questioned Document Examiners), Amerikan Adli Bilimler Akademisi (American Academy of Forensic Science) ve daha birçok kurum ve kuruluş örnek olarak gösterilebilir (18).

 

9. ADLİ BELGE İNCELEMESİ BİLİRKİŞİLİĞİNDE YASAL MEVZUAT

Adli belge inceleme konusunda ülkemizde herhangi bir yasal düzenleme olmamakla birlikte, bu konudaki yasal düzenleme, bilirkişiliği genel olarak düzenleyen kanun maddeleri içinde yer bulunmaktadır.

Bilirkişilik ile ilgili kanuni düzenlemeler Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu (CMUK) ve Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu (HUMK) içerisinde yer almaktadır. Bilirkişiliğe yönelik bazı düzenlemeler ise özel kanunlar içerisinde yapılmıştır. Örneğin kamulaştırma bilirkişiliği kamulaştırma kanunu içerisindedir (19). Ancak, belge incelemesi için bu şekilde özel bir düzenleme söz konusu değildir. Mahkemeler, çözüm ünde teknik veya özel bir bilgiyi gerektiren konularda konusunda yetişmiş ve bilgisinden yararlanılabilecek kişilerin mütalâalarına başvururlar (CMUK Md. 66). Söz konusu yerde kanun tarafından görevlendirilmiş resmi bilirkişi mevcut ise özel durumlar haricinde özel bilirkişi tayin edilemez (CMUK Md. 66). Hâkimlik mesleğinin gerektirdiği genel ve hukuki bilgi ile çözülmesi mümkün olan konularda bilirkişi dinlenemez (CMUK Md. 66).

Belirli konularda resmi bilirkişi olarak görevlendirilmiş ya da fen ve sanat ile ilgili meslekleri resmen yapabilmeye hak kazanmış kişiler ile daha öncesinde adliyeye müracaat ederek” bilirkişilik yapabilirim” diye beyanda bulunmuş olanlar bilirkişi olarak görevlendirildiklerinde bu görevi yerine getirmekle yükümlüdürler (CMUK Md. 68). Kalpazanlık ve kıymetli evraklarla ilgili sahtekârlık suçlarında ele geçirilen paralar ve evraklar lüzum görüldüğü takdirde bunların gerçeklerini tedavüle çıkaran makamlara incelettirilir. Bu makamlar taklit veya sahteciliğin ne şekilde yapılmış olduğu, belgenin aslının ne olduğu ve eldeki belgenin ne durum da olduğu konularında mütalâa verirler. Yabancı para ve evraklar için de bu konularda inceleme yapmaya yetkili Türk makamlarının mütalaası alınır ve bununla yetinilir (CMUK Md. 84). Bir belgenin doğruluğunu veya sahteliğini araştırmak için ya da bu suçu işleyeni belirleyebilmek için bilirkişiye yazı ve mühür incelemesi yaptırılabilir. (CMUK Md. 85).

HUMK incelendiğinde ise bilirkişilik ile ilgili düzenlemelerin HUMK 275-286. maddeleri arasında yer aldığı görülmektedir. Bu maddelerdeki ana fikirler CMUK’ da yukarıda belirtilen konularla benzerlik göstermektedir. HUMK’ da adli belge incelemesi konusu ile ilgili bir diğer bölümde senetler ve bu konudaki bilirkişilik düzenlemeleri ile ilgilidir. Bu da HUMK 287-336. maddeler arasında yer almaktadır. Bu maddeler de konu ile ilgili farklı teknik düzenlemeler içermektedir (20).

Soruşturma ve kovuşturma aşamasında ilgili makamın bilirkişi atayabileceği gibi taraflardan birinin de CMK 67/6. maddesine göre özel olarak uzmanından alacağı raporu delil niteliğinde savcılığa veya mahkemeye sunma imkânı vardır. Yasanın tanıdığı bu imkân soruşturmanın veya kovuşturmanın daha hızlı ve etkili bir şekilde sonuçlanmasını sağlamaktadır. Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) Madde 67/6 da; “Cumhuriyet savcısı, katılan, vekili, şüpheli veya sanık, müdafi veya kanunî temsilci, yargılama konusu olayla ilgili olarak veya bilirkişi raporunun hazırlanmasında değerlendirilmek üzere ya da bilirkişi raporu hakkında, uzmanından bilimsel mütalaa alabilirler. Sadece bu nedenle ayrıca süre istenemez” denilmektedir (22).

10. TÜRKİYE’DE ADLİ BELGE İNCELEME YAPAN KURUMLAR

10.1. Adli Tıp Kurumu Fizik İhtisas Daire Başkanlığı Adli Belge İnceleme Şubesi

Ülkemizde, belge incelemesi yapan kurumların başında Adli Tıp Kurumu gelmektedir. Bu kuruma bağlı olarak çalışan Fizik İhtisas Daire Başkanlığı, mahkemeler ile hâkimlikler ve savcılıklar tarafından gönderilen silah, mermi, yazı (grafolojik daktiloskopik), fotoğraf, resim, imza, imza niteliğini taşıyan parmak izleri ile radyolojik, radyoizotop, klimatolojik, diğer fiziksel materyal ve olaylarla ilgili olarak incelemeler yaparak sonucunu bir raporla tespit eder (23).

10.2. Emniyet Genel Müdürlüğü Kriminal Polis Laboratuvarları

Kriminal Polis Laboratuvarları Daire Başkanlığı'na bağlı, Ankara, İstanbul, İzmir, Diyarbakır, Adana, Erzurum, Samsun, Bursa, Antalya ve Kayseri İl Kriminal Polis Laboratuvarları Müdürlüğü bünyesinde Belge İnceleme Şube Müdürlükleri oluşturulmuştur (24).

10.3. Jandarma Genel Komutanlığı Jandarma Kriminal Laboratuvarları

Jandarma Kriminal Daire Başkanlığı bünyesinde, El Yazısı ve Doküman İnceleme Laboratuvar Amirliği bulunmaktadır (25).

10.4. İstanbul Üniversitesi Adli Tıp Enstitüsü Adli Belge İnceleme Bölümü

Mahkemelere ve diğer adli makamlara kanunda yer alan hükümler çerçevesinde bilirkişilik hizmeti veren bir diğer kurum da üniversitelerdir. İstanbul Üniversitesi kapsamında yer alan Adli Tıp Enstitüsü de bilirkişilik hizmeti vermektedir. Söz konusu enstitü içerisinde disiplinler arası çalışmalar bir araya getirilmiştir. Adli belge inceleme alanında ise, belgelerin v üzerlerinde bulunan yazı ve imzaların inceleyerek bu belgelerin gerçek belge olup olmadığı, üzerinde bir tahrifat yapılıp yapılmadığı, yazı veya imzaların sorulan kişilerin el ürünü olup olmadığı çözümlenir (26).

10.5. (ABİDER) Adli Belge İnceleme Derneği ve (BİUD) Belge inceleme Uzmanları Derneği

Derneklerin kuruluş amacı ve üyelik koşulları belirtilmiştir. Tüzüğün 2. maddesinde derneğin amacı ayrıntılı olarak belirtilmiştir. Derneğin amacı Türkiye’deki adli belge incelemesi alanında çalışanların sosyal ve bilimsel dayanışmasını sağlamak, hak ve menfaatlerini korumak, alana katkı sağlayacak çalışma ve araştırmaları olanaklar ölçüsünde desteklemektir. Bu konuyla ilgili bilim adamları arasında bilgi ve görgü alışverişini organize etmek, yakın bilim dalları ile bilgi iletişimini sağlamak, adli belge incelemesi alanının uluslararası düzeyde en iyi şekilde temsil edilmesini sağlamak, adli belge incelemesi alanında adli makamlara yardımcı olmak, kamuoyunu aydınlatmaktır (27).

11. SONUÇ

Adli belge inceleme uzmanı başta büyük bir çoğunlukla el yazısı ve imza incelemeleri olmak üzere, her türlü sahtecilik, yazıcı çıktıları, fotokopi-faks çıktıları, daktilo yazıları, mürekkep analizleri, mürekkep yaşının belirlenmesi, kâğıt analizi incelemeleri, pasaport, kimlik, ehliyet, ruhsat vb. belgelerin incelenmesi, mühür-kaşe, pul, banknot, çek, para ve kredi kartı incelemeleri belgeleri inceleyen kişilerdir. Bu belgelerin incelenmesinin orijinal belge üzerinden yapılması gerekmektedir.

Adli belge inceleme konusunda ülkemizde herhangi bir yasal düzenleme olmamakla birlikte, bu konudaki yasal düzenleme, bilirkişiliği genel olarak düzenleyen kanun maddeleri içinde yer bulunmaktadır. Bununla ilgili olarak adli belge inceleme ile ilgili ayrıca bir yasal düzenleme yapılması uygun olacaktır.

Adli belge incelemesi hususunda belirlenmiş bir lisans eğitimi bulunmamaktadır. Bununla ilgili üniversitelerde adli belge inceleme adı altında lisans eğitimi verilip, bu lisans eğitimini alan tamamlayanlar adli belge inceleme uzmanı denilebilir.

Adli belge inceleme uzmanlığı yapacak kişilerin yasa ile özel bir eğitime tabi tutulması zorunluluğu getirilmelidir. Bu kişilere asgari bir eğitim verildikten sonra yeterlilik sınavına tabii tutularak başarılı olanlara sertifika verilmelidir. Bu şekilde bir eğitim sistemi oluşturulacaksa da hukukçu olmayan başvuruculara da bilirkişilik ve adli belge incelemesi ile ilgili yasal düzenlemeler hakkında söz konusu eğitim dâhilinde alınması zorunlu ek dersler verilmelidir. Bu eğitimi ise özel kuruluşlar yerine barolar, üniversiteler vermelidir (19).

Ayrıca söz konusu oda barolar, üniversiteler ve mahkemeler ile sürekli olarak iletişim halinde olmalı, sayılan makamlar ile beraber mesleki gelişim seminerleri düzenlemelidir (29).

12. KAYNAKLAR

 

1.Kriminal Büro. “Adli Belge İncelemesi Nedir?”. Erişim: 08 Aralık 2021, https://kriminalburo.com/adli-belge-incelemesi-nedir?

2. Nadir Arıca, Vergi Usul Kanunu, Ankara, 1987, s.1266.

3. Yargıtay 6. Daire, 16.10.1979. gün E. 1979/6461. K1979/6599, YKD.C.IV. Ocak 1980.C.1. s.138-139.

4. Akkurt, M. “Adli Tıp Kurumu Fizik İhtisas Dairesi Adli Belge İnceleme Şubesine Gelen Ve Müzekkere İle İade Edilen Dosyaların İncelenmesi” Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi Adli Tıp Enstitüsü Sosyal Bilimler Ana Bilim Dalı 2011, İstanbul

5. Huber Ra, Headrick, Am (1999). Handwrıtıng ıdentıfıcatıon: facts and fundamentals. CRC Press, History of Questioned Document Examination, Boca Raton.

6. Robertson E\V. Fundamentals of Document Examination. Chicago: Nelson-Hall Publishers, 1991: 9-23.

7. Özcan, E. “Latin Harflerini Kullanan Bireylerin Ana Dil, Yabancı Dil ve Hiç Bilmedikleri Bir Dildeki El Yazı Örneklerinin Ali Belge İnceleme Yönünden Değerlendirilmesi.” Yüksek Lisans Tezi, Maltepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü 2016, Ankara

8. Çınar, T. (2004). Atfedilen Kişiye Ait Olmayıp Sanık Yönünden Aidiyeti Tespit Edilen İmzalar, Adli Tıp Dergisi, 18(1):14-19.

9. Caligraphy 2: Learn and Earn. Learn, Earn Series. 1993

10. Eckert WG. Introduction to Forensic Sciences. 2th ed. Newyork: CRC Press, 1997: 133 67.

11. YILMAZ, R., & KOÇ, S. (2006). Adli Belge İncelemeciliğinin Tarihsel Gelişimi (I). Turkiye Klinikleri Journal of Forensic Medicine and Forensic Sciences, 3(2), 72-78.

12. Yılmaz R, K. S. (n.d.). Adli Belge İncelemeciliğinin Tarihsel Gelişimi (II). Türkiye Klinikleri J Foren Med 2006, 3:101-106.

13. Alkan N, Ö. F. (1999). Yurdumuzda Adli Belge İncelemesi Alanında Günümüzdeki Durum. İstanbul Barosu Dergisi, 73 (10–12), 999-1010.

14. Huber Ra, Headrick, Am. (1999). Handwrıtıng ıdentıfıcatıon: facts and fundamentals. CRC Press, History of Questioned Document Examination, Boca Raton.

15. Honghuang H, Yaping (1998). Questioned Document Examination in China, 1st International Confrence on Forensic Documents, İndia.15.

16. Akkurt M. (2011). Adli Tıp Kurumu Fizik İhtisas Dairesi Adli Belge İnceleme Şubesine Gelen ve Müzekkere ile İade Edilen Dosyaların İncelenmesi. Tez Danışmanı: Çakır İ., Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi Adli Tıp Enstitüsü, İstanbul.

17. Birincioğlu, Adli Belge İncelemesi, s. 1-16,49-59, 128-131, 175-219.; Bafra J., İmza Yazı ve Adli Belge İncelemeleri, Ufuk Matbaası, İstanbul 2006, s.15-19.

18. Birincioğlu, İ. Özkara, E. (2010). “Adli Belge incelemelerinde bilinmeyenler, örneklerle yazı ve imza analizi ile ıslak imza kavramı,” Türk Tabipler Birliği Dergisi Sayı: 87     

19. Sayıcı, B. “Türkiye’de Hukuk ve Adli Bilimler Açısından İmza ve Karşılaşılan Sorunlar” Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi Adli Tıp Enstitüsü Sosyal Bilimler Ana Bilim Dalı 2009, İstanbul

20. 2942 Sayılı Kamulaştırma Kanunu. Resmi Gazete Yayım Tarihi: 08.11.1983 gün 18215 sayı.

21.Üstündağ S, Alangoya Y. Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu. İstanbul Fatih Gençlik Vakfı Matbaa İşletmesi 1987.

22. CMK, Ceza Muhakemesi Kanunu (Kanun No. 5271). Resmî Gazete 25673 (17 Aralık 12004). Erişim 13 Aralık 2021. https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.5271.pdf

23. Adli Tıp Kurumu, Fizik İhtisas Dairesi, Adli Belge İnceleme Şubesi. 2011. www.atk.gov.tr/Kurumsal_AT_ihtisasDaireleri.html. 12-12-2021.

24. Kriminal Polis Laboratuvarları, Belge İnceleme Şube Müdürlükleri. 2011. www.kpl.gov.tr/kplorganizasyon.html. 12-12-2021.

25. Jandarma Kriminal Daire Başkanlığı, El Yazısı ve Doküman İnceleme Laboratuvarı. 2011. www.jandarma.tsk.tr/kriminal/turkish%20internet/fizin/dokuman/dokuman.htm. 12.12.2021

26. http://www.istanbul.edu.tr/enstituler/adli/tarihce.html (erişim tarihi, 12.12.2021)

27.http://www.abider.org/index.php (erişim tarihi: 12.12.2021)

28. Yılmaz, R. (2013). “Adli Belge İncelemeciliğinde Terminoloji”. Adli Belge İnceleme Çalıştayı. Bülent Ecevit Üniversitesi Tıp Fakültesi Adli Tıp Anabilim Dalı Adli Belge İnceleme Derneği (ABİDER), 3. Tıp Hukuku Günleri

29. Öztan, F. (2001) Kıymetli Evrak Hukuku, 3. Bası, s. 79, Turhan Kitabevi, Ankara