ADLİ TIP VE ADLİ BİLİMLER

1. GİRİŞ

1.1. ADLİ TIP VE ADLİ BİLİMLER BÖLÜMLERİ

2. ADLİ TIP KURUMU TARİHÇESİ

Ülkemizdeki Adli Tıp Kurumu'nun kökleri 1839 yılında Sultan II. Mahmut tarafından Galatasaray'da açılan Mekteb-i-Tıbbiyye-i Şahane'de ilk defa Tıbb-ı Kanuni (Adli Tıp) dersleri verilmesine dayanır.

1857 yılında Sultan Abdülmecid tarafından verilen bir fermanla içinde Tıbb-ı Adli İşleri Encümeni de bulunan “Meclis-i Umur-u Tıbbiyye-i Mülkiye ve Sıhhiyye-i Umumiyye Teşkilatı” kurulmuştur. Bu teşkilat daha sonra 1915 tarihinde kurulan Sıhhiyye Nezaretine (Sağlık Bakanlığı) bağlanmıştır. 1917 tarihinde 225 sayılı kanunla bugün Adalet Bakanlığı’na bağlı olarak faaliyet gösteren Adli Tıp Kurumumuzun temelleri atılmıştır. Adliye Nezareti (Adalet Bakanlığı) Teşkilatı içinde bugünkü anlamda bir kurum olarak Tıbb-ı Adli Müessesesi ve Meclisi kurulmuştur (1).

Adli Tıp ilk olarak İstanbul Darülfünunu içinde çalışmaya başlamıştır. Adli Tıp Kurumu ilk olarak 1917 yılında kuruluşunu tamamlamış ve bir dönem belediye bünyesinde çalışmıştır. Adli Tıp Kurumu ilk olarak 29.4.1926 tarihli ve 359 sayılı kanunla Adalet Bakanlığına bağlanmıştır. Resmi kuruluş tarihi 1923 olarak görünse de 1917 yılı olarak bu tarih düzeltilmiştir.

Adli Tıp; Tıbbın ve adli bilimler bilim alanlarının bir alt disiplinidir. Adli olgunun çözümüne yönelik bilimsel ve teknik bilgi üretmeyi amaçlar. Adli bilimlerin yöntemlerini kullanır. Olgu özelinde mahkemelere, gereksindiği bilimsel ve teknik bilginin sağlanması (bilirkişilik) yanında ölüm ve yaralanmalar başta olmak üzere tıbbi içerikli, adli nitelikli olgu ve olayların nedenlerini, sonuçlarını, neden sonuç ilişkilerini değerlendirir; bunlarla ilgili epidemiyolojik bilgi toplar, istenmeyen olayların tekrarlanmaması için öneriler geliştirir. Öznel olguda, hakkın teslimi için, haksızlığın nesnel verilerini (delilleri); hukuka uygun, bilimsel yöntemlerle toplar. Adli tıbbi olgu ve olaylarla hukuki düzenlemeler arasındaki ilişkileri saptar ve bunları hukukun kullanabileceği veriler halinde mahkemelere-ilgili kişi kurum ve kuruluşlara sunar (2).

3. ADLİ TIP KURULUNUN GÖREVLERİ

Adli Tıp Kurumu 8 ihtisas kuruldan oluşur:

3.1 1.Kurul

Hayata karşı suçlara (Ölümlü olaylar) karmaşık olaylarda ölüm nedenlerine bakar.

3.2 2.Kurul

Vücut dokunulmazlığına karşı işlenen suçlar, yaralanmalar, işkence, eziyet, hayati tehlike konuları ile son olarak Asliye Ticaret Mahkemelerinin raporlarına (engellilik raporlarına) bakar.

3.3 3. Kurul

Malûliyetler, meslek hastalıkları, meslekte kazanma gücü kaybı, beden çalışma gücü kaybı, iş akdinin geçerli sebeplerle sonlandırılıp sonlandırılmadığı, hapis cezalarının infazının ertelenmesi, sürekli hastalık, engellilik ve kocama sebepleri ile belirli kişilerin cezalarının hafifletilmesi veya kaldırılmasına ilişkin işlemlere bakar. Ayrıca diğer işlere de örneğin; hâkimin mesleğini yapıp, yapamayacağı gibi istirahat veya engellilik raporlarının aslına uygun olup olmadığına bakar.

3.4 4. Kurul

Ceza sorumluluğunu kaldıran veya azaltan nedenler ile akıl hastalarına özgü güvenlik tedbirlerine ilişkin işler, uyuşturucu ve uyarıcı maddeleri kullanan kimselerin alışkanlığı ile ilgili bağımlılık derecesinin belirlenmesine ilişkin işlemler, uyuşturucu madde suçları ile ilgili olarak tedavi ve denetimli serbestlik tedbirlerine ilişkin işler, fiil ehliyetinin tespiti, vesayeti gerektiren hâller, koruma amacıyla özgürlüğün kısıtlanması, tasarruf ehliyetine ilişkin işler, akıl hastalığı nedeniyle evliliğin iptali veya boşanmaya ilişkin işlere bakmaktadır.

3.5 5. Kurul

Zehirlenmeler ile alerji ve immünolojiye, ilaç kimyasına, alışkanlık yapan diğer maddelere ilişkin işler, nesebin belirlenmesine ilişkin işler, çevreye karşı suçlar ile kamunun sağlığına karşı suçlar, yenilecek ve içilecek şeylere ilişkin işler, kişinin kanında veya idrarında bulunan uyuşturucu ve uyarıcı maddeler (kişinin kanında doping var mı? Yok mu?), ile adlî biyoloji ve adlî genetiği ilgilendiren konularda bilimsel görüş sunar.

3.6 6. Kurul

Yaş küçüklüğü, sağır ve dilsizlik ile çocuk düşürtme, düşürme veya kısırlaştırma, çocuklarda cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar, genel ahlaka ve aile düzenine karşı suçlar, cinsel iktidar tespiti, fiile karşı kendisini savunup savunamayacağı hususları ile yaş belirlemesi ve cinsiyete ilişkin işlere bakar.

3.7 7. Kurul

Ölümle sonuçlanmayan tıbbî uygulama hatalarına (hekim kusurlarına) bakar.

3.8 8. Kurul

Ölümle sonuçlanan tıbbî uygulama hatalarına (hekim kusurlarına) bakar. Burada mutlaka ölen kişiye de otopsi yapılmalıdır.

4. ADLİ TIP TANIMI VE AMACI

5. ADLİ TIP BÖLÜMLERİ

Adli Tıp’ın adli patoloji, adli tanatoloji (ölüm bilimi), tıbbi hukuk, adli travmatoloji, adli toksikoloji (zehirlenme), adli psikiyatri, adli identifikasyon (kimliklendirme), cinsel saldırı suçları, adli obstetrik ve jinekoloji, adli pediatri, adli antropoloji ve antropometri, adli radyoloji, adli mikrobiyoloji, adli hemogenetik, adli arkeoloji, şiddet (kadın, çocuk ve yaşlılar) vb. gibi bölümleri bulunmaktadır.

5.1 Adli Patoloji

Adli Patoloji otopsi sırasında organların makroskobik incelemelerini ve otopsi sonrasında alınmış örneklerin mikroskobik incelemelerini yaparak, Tanatoloji biliminin (ölüm biliminin) amaçlarına yönelik bulguları saptayan bilim dalıdır. Adli patoloji, cesetlerin incelenmesini, otopsi olarak bilinen bir işlemi veya suç mahallerinde veya vücuttan alınan örneklerin analizini içerebilir. Muayene için tam bir vücudun bulunmadığı durumlarda, adli patolog soruşturma ve nihai kovuşturmada kullanılabilir olan materyallerden bilgi toplayabilir. Ayrıca, birinin boğulduğunu ve daha sonra ölümü boğulma gibi görünmesi için suya batırdığının kanıtı gibi, toksinleri ve ölümün doğasına ek ipuçları sağlayabilecek işaretler aramak için doku ve vücut sıvıları örneklerini inceleyebilirler. (4)

5.2 Adli Tanatoloji (Ölüm Bilimi)

Ölüm nedenleri, orijinleri, şekillerini, ölümün belirtilerini, ölüm zamanlarını, ölüme etki eden faktörleri ve bunlarla ilgili diğer öğeleri belirlemek amacıyla medikolegal (adli-tıbbi) otopsi yapan bilim dalıdır.

5.3 Tıbbi Hukuk

Hekimin yasal sorumluluk ve yetkilerini ortaya koyan ve hekim hataları, (malpraktis) hasta ve hekim hakları konularını inceleyen, hukukun ve tıbbın kesişme noktasında karşılaşılan sorunları irdeleyen bilim dalıdır.

5.4 Adli Travmatoloji

Yaşayan kişilerde travmatik değişikliklerin lokalizasyonu, nitelikleri, bunlara yol açan etkenleri, orijinlerini, travmatik değişikliklerin her birinin ağırlık derecelerini, yaralanmalar (yaranın nedeni ve orjini), yaralamalarda kullanılan aletin belirlenmesi, ateşli silah yaralanmaları, künt travma, trafik kazaları, patlamalar, radyasyon hasarı, yanıklar ve bunlarla ilgili diğer öğeleri araştıran bilim dalıdır.

5.5 Adli Toksikoloji (Zehir Bilimi)

Zehirlenmelerde, yasayan kişilerin kan, idrar, tükürük, kıl gibi materyallerinde, ölen kişilerin ise bunlara ek olarak iç organ parçaları ve diğer vücut sıvılarında herhangi bir toksik ya da narkotik madde veya alkol bulunup, bulunmadığını; alınan gıda ve sıvılarda toksik madde olup, olmadığını; bir maddenin narkotik ya da toksik özellikte olup, olmadığını ve bu maddelerin etkilerini araştıran bilim dalıdır.(3) Ayrıca zehirlenmeler olay kaynağı (orijini) açısından çoğu kez kaza, seyrek olarak intihar ve nadiren de cinayettir.

5.6 Adli Psikiyatri

Suç işleyen kişinin bilinç durumunu etkileyecek derece ve nitelikte ruhsal bozukluğa neden olan bir etken, akıl hastalığı ya da zeka geriliği olup olmadığı ve dolayısıyla suçu işleyen kişinin tam ceza almasına engel olacak bir durumunun bulunup, bulunmadığı, suç işleyen çocukların bu suçun ve sonuçlarının farkında olup olmadıkları, kendisine cinsel saldırıda bulunulan bir kişinin ruhsal olarak buna karşı koymasına engel bir durumunun bulunup, bulunmadığı, satış, vasiyet, miras gibi hukuki işlemleri gerçekleştiren kişinin akıl sağlığı yerinde olarak bu işlemleri gerçekleştirip gerçekleştirmediğinin belirlenmesi adli psikiyatrinin konuları arasında yer alır.

5.7 Adli İdentifikasyon (Kimliklendirme)

Canlı ya da ölmüş kişilerde afetler ve kimlik belirlemesine yönelik olarak ırk, yaş, cinsiyet, boy gibi kişilik özelliklerini saptamak amacıyla adli radyoloji, adli antropoloji ve antropometri, fasiyal rekonstruksiyon, komputerize fasiyal rekonstruksiyon, parmak izi, deri oymacıkları ve hemogenetik incelemeler gibi yöntemlerden yararlanan bilim dalıdır.

5.8 Cinsel Saldırı Suçları Bilim Dalı

Cinsel saldırı olaylarında, cinsel ilişkinin gerçekleşip gerçekleşmediğini, cinsel saldırının derecesi ve sonuçlarını, olayda fiziksel şiddet veya kurbanın direncini kırıcı yöntemler kullanılıp, kullanılmadığını araştıran; saldırganın ve olay yerinin belirlenmesine yönelik fiziksel muayeneleri, delil toplamasını ve laboratuvar incelemelerini yapan; saldırı kurbanlarının fiziksel ve ruhsal tedavi sürecinde yönlendiricilik görevi üstlenen; saldırı sonrası istenmeyen gebeliklere ve bulaşıcı hastalıklara karsı alınması gereken önlemleri öneren bilim dalıdır.

Cinsel saldırı olaylarında, adli tıp açısından yapılan muayenenin üç temel amacı vardır.

1. Olayda fiziksel şiddet kullanılıp kullanılmadığı,

2. Cinsel ilişkinin gerçekleşip gerçekleşmediği, derecesi ve sonuçları,

3. Saldırganın kimliğinin saptanması.

5.9 Adli Obstetrik ve Jinekoloji

Bir kadının gebe olup, olmadığı; gebeliğin bulunduğu durumlarda gebelik süresi, doğum ya da düşük yapıp yapmadığı, yaptıysa ne kadar süre önce yaptığı; düşük yapma riski bulunup, bulunmadığı gibi sorulara cevap arayan bilim dalıdır.

5.10 Adli Pediatri

Bebek ve çocuk ölümleri, bunların nedenleri, çocuk istismarı ve ihmali, çocukların suça yönelimleri ve bunların nedenleri; çocukların yasalar karşısındaki durumlarını inceleyen bilim dalıdır.

5.11 Adli Antropoloji ve Antropometri

Çürümüş insan cesedinin bulunabilen kalıntılarından kimlik, ırk, yaş, boy ve cinsiyetini ve kişilik özelliklerini belirlemeye ve aynı zamanda iskelet kalıntılarından ölüm sebeplerini saptamaya çalışan bilim dallarıdır.(6)

Adli Antropolojinin önemli kurallarından birisi olay yerinde bulunan kemiğin bir insana mı yoksa hayvana mı ait olduğunun belirlenmesidir. Bunun yanı sıra karışık insan kemiklerinin birbirinden ayırt edilmesi gerekir. Özellikle bu durum toplu ölüm olaylarında bulunan kişi sayısının minimum düzeyde tespit edilmesini ve bu sayede kaç kişinin kalıntılarına dair bilgi sağladığımız açısından önem arz etmektedir. (7)

5.12 Adli Radyoloji

Yaşayan kişilerde ve cesetlerde, kimlik belirtimi için eski kırıkları ve protezleri araştıran, yaş tayini amacıyla kemikleşme noktalarını belirleyen; travmalar sonrası ne tür lezyonlar meydana geldiğini saptayan, meydana gelmiş lezyonlar ile travmanın uyumluluğunu araştıran, ya da vücutta kalmış metalik cisimleri belirleyen, vücuttaki mermi çekirdeklerinin ne tür silahtan atıldığına yönelik araştırmalar yapan ve son zamanlarda ortaya konulan virtual otopsi teknikleri ile ölüm sebeplerini açıklamakta yararlanılan bir bilim dalıdır.

5.13 Adli Mikrobiyoloji

Otopsi sırasında cesetten alınan örneklerin ve tıbbi malpraktis iddialarında ve biyolojik saldırılarda canlılara ait örneklerin mikrobiyolojik incelenmesini yapan; gıda ve sıvılarda kontaminasyon olup, olmadığını araştıran bilim dalıdır.

5.14 Adli Hemogenetik

Gerek kan grup-subgrup tayinleri ve gerekse DNA incelemeleri ile annelik-babalık ve akrabalık olup olmadığını ortaya koymaya çalışan, sanığın olay yeri ya da kurban üzerinde bırakmış olabileceği sperm, kan, tükürük, kıl, epitelyum hücreler, dışkı gibi biyolojik materyalleri inceleyerek, birçok olayın failinin belirlenmesi için çalışmalar yapan bilim dalıdır.

5.15 Adli Arkeoloji

Geçmişte var olmuş ve yok edilmiş kavimlerin, geçmişe tarihe mal olmuş kişiliklerin, bulunan toplu mezarlardaki kişilerin ölüm sebeplerini, ölümlerindeki etkileri, ölüm zamanlarını, ölüm öncesi yasam koşullarını araştırmaya ve günümüze tarihten ışık tutmaya yönelik olarak kazılar, vücut ve yüz rekonstrüksiyonları, yaşam alanı rekonstrüksiyonları yapan bilim dalıdır.

5.16 Şiddet Suçları

Özellikle kadına, çocuğa ve yaşlılara yönelik şiddetler ve töre cinayetleri gibi alanlarda çalışan bilim dalıdır.

6. ADLİ BİLİMLERİN TANIMI VE AMACI

Adli bilimler; tıp, hukuk, fen, sosyal ve kriminal bilimlerin kesiştikleri bir kavşak noktasıdır. Adli bilimlerin amacı adli niteliği bulunan olaylarda, olay yerindeki ya da kendisine sunulan verileri toplamak, değerlendirmek ve sonuçları hukukun kullanabileceği deliller olarak hukukun hizmetine sunmaktır. Ayrıca Adli Bilimler, adli ve idari soruşturmalar sırasında elde edilen maddi delillerin incelenmesi ve değerlendirilmesi suretiyle, suç ve suçlunun saptanması ve kanıtlanmasında yürütülen teknik hizmetlere verilen bir isimdir ve adaletin tecellisi amacıyla yararlanılan tüm bilim dallarını kapsar.

7. ADLİ BİLİMLERİN BÖLÜMLERİ

Adli Bilimlerin bölümlerinde; Adli Kimya, Adli Biyoloji (DNA), Adli Tıp, Adli Farmakoloji, Adli Toksikoloji, Adli Genetik, Adli Psikoloji, Adli Hemşirelik, Adli Bilişim Suçları, Olay Yeri İnceleme ve Kriminalistik, Suç Önleme ve Analizi, Adli Balistik, Adli Fizik, Adli Palinoloji, Adli Entomoloji, Adli Odontoloji, Adli Grafoloji (Adlî Belge İncelemeleri), Adli Fotoğrafi, Adli Animasyon, Ses ve Görüntü Analizleri Bilim Dalı, Yangın İncelemeleri Bilim Dalı, Adli Meteoroloji, Adli Astronomi (Klimatoloji), Adli Jeoloji (Toprak Bilimi), Adli Otomotiv, Adli Mühendislik gibi bölümler yer almaktadır.

7.1 Adli Kimya

Adli Kimya, adli bilimlerin suç olaylarının aydınlatılmasına yönelik uygulamalı alanı olan kriminalistiğin en önemli dallarından biri olarak dikkat çekmektedir. Mahkemelerde kullanılacak delillerin kimyasal analizini gerçekleştiren, bilim ile hukukun kesiştiği bir alan olan Adli Kimya, kimya biliminde araştırma, uygulama ve sunum bakımından hem bilimsel hem de yasal konuları bir arada içermesi nedeniyle farklı bir yere ve öneme sahip olmaktadır.

7.2 Adli Biyoloji (DNA)

Adli bilimlerde babalık-akrabalık ilişkilerinin belirlenmesinde ve kriminal araştırmalarda olay yerinden toplanan biyolojik örneklerin kimliklendirilmesi DNA analizleri ile yapılmaktadır. Adli Biyoloji bu analizlerin yapıldığı bilim dalıdır. Bu analizlerde direkt olarak DNA’nın moleküler düzeyde incelenmesi gerekmektedir. Ayrıca Adli Biyoloji (DAN) Her türlü leke, biyolojik materyal ve plankton gibi mikroorganizmaları inceleyen; adli mikrobiyoloji, adli hemogenetik, adli entomoloji ve adli palinoloji bilim dalları ile sıkı bir iş birliği içinde olan bir bilim dalıdır.

7.3 Adli Tıp

7.4 Adli Farmakoloji

Reçete sahtekârlıkları, farmakolojik ötenazi, ilaç bağımlılığı ve suistimali ile ilgili analizler, yanlış tedavi, ilaç etkileşimleri ve ilaçların istenmeyen yan etkileri, ilaç aracılığı ile işlenen suçlar, ilaç etkisinde araç kullanımı, analiz sonuçlarında tahrifat, hasta sırları ve hastanın ilaç kullanımı ile ilgili onamı, ilaç zehirlenmeleri, ilaç risk ve yararları, psikoaktif ilaçların denge üzerindeki etkileri gibi alanlarda araştırmalar yapan ve görüş bildiren bilim dalıdır.

7.5 Adli Toksikoloji

Sözcük anlamı ile toksikoloji "zehir bilimi" demektir. Zehir ise "canlı organizmada zararlı etki gösteren herhangi bir madde" olarak tanımlanabilir. Ancak bugün bu tanımlar, modern toksikolojinin sınırını ve içeriğini belirlemede yetersiz kalmaktadır. Zehirlerin fiziksel, kimyasal ve biyolojik özellikleri, canlı organizmada uğradığı değişim ve etki mekanizmaları, toksik dozları, zehirlenmelerin tedavileri, zehirlerin izolasyonu, nitel ve nicel analizleri, toksik maddelerin güvenceli kullanımı için risk analizleri ve standardizasyonlarının yapılması modern toksikolojinin uğraş alanı içine girmektedir.

7.6 Adli Genetik

Suç ile suçlu arasındaki bağın tespitinde, cinayet, cinsel saldırı, hırsızlık gibi adli vakalarda olay yerinde bulunan biyolojik materyallerden (kan ve kan lekeleri, semen ve semen lekeleri, dokular ve organlar, kemikler ve dişler, kıllar ve tırnaklar, tükürük, idrar ve diğer biyolojik sıvılar) elde edilen genetik bilgi kullanılmaktadır. Bu bilgiler sayesinde şüpheli kişiler ile olay arasında bağlantı olup olmadığı saptanmaya çalışılmaktadır. Nesep tayininde de anne, baba ve çocuğun DNA profilleri çıkartılarak karşılaştırma yapılarak soy bağına ulaşılmaktadır. Adli genetik, bu soruları yanıtlamaktadır.

7.7 Adli Psikoloji

Adli psikoloji, delillerin toplanmasını ve değerlendirilmesini, yasaların uygulanmasını ve adaletin yerine getirilmesini psikoloji alanının kurumsal ve pratik becerilerini kullanarak uygulamayı amaçlayan psikolojinin alt dallarından biri olarak önem taşımaktadır.

Ayrıca adli psikoloji, adli psikiyatriye yardımcı olmak üzere, kişilerin zekâ ve kişilik çözümlenmesine ilişkin çeşitli psikiyatrik testlerden yararlanan, saldırı, cinsel saldırı, çocuk ve kadın istismarı mağdurlarının uğradıkları psikolojik travmanın en aza indirgenmesi ve sanık, tutuklu ve hükümlülerin psikolojik sorunlarının çözümüne yardımcı olan bir bilim dalıdır.

7.8 Adli Hemşirelik

Travmatik yaralanmalar ve hasta tedavisi ile ilgili mahkemelerce kriminal araştırmalara yönelik olan sorulara klinik ve özel bilgi sunmak, cinsel saldırı, ölüm, çocuk istismarı olaylarının araştırılmasında, delil toplanmasında, bulgularının kaydedilmesinde, ıslahevinde ve yüksek güvenlikli psikiyatri hastanelerinde bulunan hükümlülerin bakım, tedavi ve rehabilitasyonlarında yer alan; ayrıca doku ve organ nakli merkezleri ve okullarda görev alabilecek adli hemşirelerin eğitimi ve onların yürüteceği hizmetlerin belirlenerek denetlenmesini sağlayan bilim dalıdır.

7.9 Adli Bilişim Suçları

Adli Bilişim, bilişim sistemleri üzerinden genellikle veri olarak elde edilen delillerin toplanması, saklanması, derlenmesi ve analizi konusunda ilke ve standartlar oluşturan öz verili ve disiplinli yapıda yeni bir bilim dalıdır. Mahkemeye intikal etmiş bir olayla ilgili olarak, olayda ele geçirilmiş ve el konulmuş olan bilişim cihazlarının incelenmesi isteğiyle ilgili olarak bu cihazlara yönelik kriminalistik prensiplerin uygulanmasıdır.

Adli Bilişim pek çok aşamayı kapsamaktadır. Disketlerden, sabit disklerden ve çıkartılabilir disklerden delil elde etme amacıyla veri kurtarma işleminin yanı sıra elektronik delillerin muhteva ettiği bilgileri, delil inceleme süreçlerini, hukuki ve etik sorumlulukları göz önünde bulundurarak, delilin bütünlüğünü koruyarak ve maddi gerçeği açığa çıkarmayı amaçlamaktadır. Kopyalama, belirleme, çözümleme, yorumlama ve belgeleme süreçlerinin bütününe adli bilişim adı verilmektedir. Bu veriler, bilgi saklamak amacıyla kullanılan medyaların aktif alanlarında, silinmiş alanlarında veya artık alanlarında bulunmaktadır.

Adli Bilişimi, ‘Bilgi Güvenliği’ ana başlığının altında, hukuk ve bilgisayar güvenliği bilimlerinden oluşan bir alt bilim dalı olarak tasnif etmek mümkündür. Aynı şekilde, bu disiplin, bilişim suçlarına, bilgi güvenliği açıklarına, ulusal güvenlik tedbirlerine ve bilgisayar suistimallerine karşı, adli analizler ve çalışmalar içeren bir yaklaşım olarak da kabul edilebilmektedir.

7.10 Olay Yeri İnceleme ve Kriminalistik

Olay Yeri İnceleme ve Kriminalistik; kriminal vakalarda soruşturma sürecinin hızlı ve doğru işlemesi son derece önem taşımaktadır. Soruşturma süreci; Yetkili mercilerin olaydan haberdar olması, ilk ekibin müdahalesi, olay yeri ve delillerin korunması, soruşturma görevlileri, olay yeri çalışmaları, delillerin laboratuvarda incelenmesi ve yargı aşaması olarak özetlenebilmektedir.

“Delilden suçluya ulaşma” prensibinin hayata geçirilebilmesi adına adli süreçte çok önemli bir yer tutan olay yeri inceleme ve kriminalistik, günümüz şartlarında çok dikkatli ve titiz bir çalışma temposu içerisinde faaliyet göstermektedir. “Delilden suçluya ulaşma” şeklinde ifade edilen modern soruşturma yönteminin kullanmış olduğu en önemli argüman da teknolojik gelişmeleri bünyesinde barındıran, delilleri usulüne uygun olarak toplayan, ambalajlayan, muhafazasını sağlayan, analizini doğru bir şekilde yapan ve bunu raporuna yansıtan bir olay yeri incelemesidir.

Olay yeri inceleme işlemleri; olay yeri, fail ve mağdur arasındaki bağlantının kurulabilmesi açısından adli sistemde çok önemli bir role sahiptir. Gerçek suçluların adalet önünde hesap vermesinin sağlanması ve mağdurların da mağduriyetlerinin bu şekilde bir nebze de olsa giderilebilmesi için delil şarttır. Delil kaynağı da şüphesiz olay yeri ve bununla bağlantılı olan diğer yer ve kişilerdir. Dolayısıyla hukuka uygun delillerin toplanması, gerekli inceleme ve analizlerin yapılması, adaletin sağlanması açısından hayati önem arz etmektedir ve bu da ancak sağlıklı ve bilinçli bir olay yeri incelemesi ile mümkün olmaktadır. Olay yeri incelemesi, meydana gelen adli bir olayın aydınlatılması amacıyla olayın meydana geldiği yer ile olayla bağlantılı olan diğer yer veya yerlerde, olayın faili, olay yeri ve mağdur arasındaki ilişkinin net olarak tanımlanabilmesi için hukuka uygun olarak, yetki verilmiş olan birimlerce çeşitli bilimsel, teknik yöntem ve metotlar kullanılarak yapılan, olaya yönelik adli inceleme ve delil toplama işlemi olarak tanımlanabilmektedir. (5)

7.11 Suç Önleme ve Analizi

Suç önleme ve analizi mevcut veriler ışığında yer, zaman, suçun işleniş karakteristikleri, diğer olaylara benzerlik gibi hususların tespit edilmesi sürecini içermekte, aynı zamanda suç trendleri, suçlar ve diğer farklı değişkenler arasındaki korelasyon ile nedensellik ilişkilerini ortaya koymaktadır. Dolayısıyla suç ve şüphelinin kimliklendirilmesi, harita, zaman çizelgeleri, grafikler, tablolar ve şemalar ile savcılık adına sürecin resmedilmesi işlemlerini de bünyesinde barındırmaktadır. Yani suç analizi mahkeme sürecine katkı sağlayan, şahitlik eden işlemler bütünü olarak da ifade edilebilmektedir. Suç analizi, devriye, önleme, soruşturma, planlama, araştırma, personel, operasyon, bütçe gibi birçok birimin faaliyetlerini destekleyecek niteliktedir.

7.12 Adli Balistik

Ateşli silah ve patlayıcıların kullanıldığı olaylarda ölüm nedenlerini ve orijinlerini belirlemeyi, kullanılan silah, barut ve çekirdeğin tespitini, hangi silahtan atıldıklarını, atış mesafesinin belirlenmesini, kişinin ateş edip etmediğinin saptanmasını, kullanılan aletlerin yasal niteliklerini araştırmayı amaç edinmiş bilim dalıdır.

7.13 Adli Fizik

Olayla ilgili fiziksel deliller çok çeşitlidir. İlk akla gelenler arasında mermi çekirdeği, kovanı, ateşli silah atış artıkları, bomba kalıntıları, toprak, cam, giysi, lif ve kıllar, kan, sperm, tükürük, salya, boya, alet izleri, basılı, yazılı belgeler, ayak ve parmak izleri, ses ve görüntü bantları sayılabilir. Mahkemeler ile hakimlikler ve savcılıklar tarafından gönderilen silah, mermi, yazı, imza, imza niteliğini taşıyan parmak izleri ile radyolojik, radyoizotop, klimatolojik, diğer fiziksel materyal ve olaylarla ilgili olarak incelemeler yaparak sonucunu bir raporla tespit etmektir.

7.14 Adli Palinoloji

Cesedin vücudundaki ve giysilerindeki, sanığın vücudundaki, giysilerindeki ve olayda kullandığı araçlar ve silahlar üzerindeki toz-toprak kalıntılarında bulunabilecek polenlerin varlıklarını araştırarak kişinin ölüm yerini ve zamanını ya da sanığın olayla ilişkisini, özellikle bal zehirlenmeleri olmak üzere, bazı bitkisel zehirlenmelerde, zehirlenmenin etkenini tespit etmeye çalışan bir bilim dalıdır.

7.15 Adli Entomoloji

Cesedin vücudundaki böcek ve larvaları incelenerek cesedin ölüm zamanını ve öldüğü bölgeyi belirlemeye çalışan bir bilim dalıdır.

7.16 Adli Odontoloji (Adli Diş Bilimi)

Diş ve diş etlerinden özellikle yanmış, parçalanmış, çürüyerek tanınmaz hale gelmiş cesetlerin kimliğini ve dişlerden ölmüş ya da canlı kişilerin yaslarını belirlemeye çalışan, kişilerin hangi zehirle zehirlendiğini araştıran, diş travmalarını değerlendiren bilim dalıdır.

7.17 Adli Grafoloji (Adli Belge İncelemeleri)

Yazı ve imzaların kime ait olduğunu, kimlik, pasaport, para, çek, senet, sözleşme ve kredi kartı gibi belgelerde sahtecilik bulunup bulunmadığını araştıran bilim dalıdır.

7.18 Adli Fotoğrafi

Adli olaylarda fotoğraflama tekniklerini ortaya koyar ve fotoğrafları inceleyerek bunların çözümlenmesi, montaj aranması gibi teknik konularda adalete yardımcı olur.

7.19 Adli Animasyon

Suç olaylarının bilgisayar yardımıyla yeniden canlandırılarak açıklanması ve bilgisayar aracılığı ile islenen suçların saptanması bu bölümde yapılır.

7.20 Ses Ve Görüntü Analizleri Bilim Dalı

Ses ve görüntü bantlarını incelenerek bunların çözümlenmesi, geri plan sürekliliği, montaj aranması gibi teknik konularda adalete yardımcı olur.

7.21 Yangın İncelemeleri Bilim Dalı

Çıkan yangınlarda yangın sebeplerini tespit etmeye yönelik olarak delilleri araştıran ve oluşan hasarların niteliklerini belirleyen bilim dalıdır.

7.22 Adli Meteoroloji

Uydu ve radar görüntülerini inceleyerek, olay sırasında, olay yerindeki ısı, reaktif nem, rüzgâr hız ve yönü, yağış, bulutlanma, kuraklık, sel, toprak kayması, görüş alanı gibi konularda elde edeceği verileri adaletin kullanımına sunan bilim dalıdır.

7.23 Adli Astronomi (Klimatoloji)

Gökyüzü olaylarını inceleyerek, güneş ve ayın doğuş ve batış anları ile yüksekliğini matematik ve fizik yöntemlerle saptayıp, olay sırasında ve olay yerindeki ortamın aydınlık olup, olmadığını belirleyen bilim dalıdır.

7.24 Adli Jeoloji (Toprak Bilimi)

Adli Jeoloji; Adli Bilimler ile Jeoloji'nin kesişme noktasında ortaya çıkan ve adli olmayan teknikleri, diğer bir ifadeyle doğal malzemelerin suç araştırmalarındaki kullanımının değerlendirilmesini esas alan disiplinler arası bir bilim dalıdır.

7.25 Adli Otomotiv

Trafik kazalarında kazanın nedenini öğrenmek, kazadaki kusur ve suç unsurlarını bulmak, kusur derecelerini saptamak gibi görevlerin yanı sıra; trafik kazası sonucu yaralanan ve/veya ölenlerde travmatik değişikliklerin lokalizasyonu ile olayın niteliğinin belirlenmesi, giysiler ve lezyon niteliğinin incelenmesi ile kazadan sorumlu taşıtın tanımlanması, kişilerin kaza öncesi konumunun araştırılması, kazanın gerçekleşmesinde etkili olabilecek diğer etkenlerin araştırılması amacına yönelik incelemelerin tümünü yapan bir bilim dalıdır.

7.26 Adli Mühendislik

Olay yerinde, sanık, mağdur ve maktul üzerinde bulunabilecek, boya kalıntıları, cam kırıkları, kâğıt parçacıkları, mürekkep ve diğer kimyasal madde kalıntıları gibi materyallerin kimyasal ve fiziksel analizlerini yaparak bu maddelerin orijinleri, oluşum şekilleri, nitelikleri gibi konularda görüş bildiren, silah olarak kullanılabilecek tas, sopa ve diğer eşyaların dayanıklıkları, darbe anındaki hızları, darbeyi uygulayan kişinin maksimum gücü gibi konuları araştıran; araçların lastiklerindeki izleri ve aşınma durumlarını, giysilerin ve suçla ilintili diğer delillerin üretiminde kullanılan materyalleri, bu materyallerin üretildikleri üretim yerlerini belirlemeye çalışan bilim dalıdır.

8. SONUÇ

Sonuç olarak Adli bilimler; tıp, hukuk, fen, sosyal ve kriminal bilimlerin kesiştikleri bir kavşak noktasıdır. Adli bilimlerin amacı adli niteliği bulunan olaylarda, olay yerindeki ya da kendisine sunulan verileri toplamak, değerlendirmek ve sonuçları hukukun kullanabileceği deliller olarak hukukun hizmetine sunmaktır.

Adli tıp adli bilimler alanı içerisinde en geniş yeri tutan bilim dalıdır. Adli bilimler alanındaki bilim dalları, birbiri ile iç içe geçmiş olup, çoğu kez bunları keskin sınırlar ile birbirinden ayırabilmek mümkün değildir. Öyle ki, adli tıbbın konusu içerisinde adli bilimlerin hemen her dalı ile ilgili bilgi alanlarına rastlamak mümkündür.

9. KAYNAKLAR

1. Adli Tıp Kurumu. “Adli Tıp Kurumu Başkanlığı”. Erişim: 4 Aralık 2021. https://www.atk.gov.tr/tarihce.html adresinden alındı.

2. Başkent Üniversitesi. “Adli Tıp Ana Bilim Dalı: Adli Tıp Genel Bilgiler”. Erişim: 4 Aralık 2021. http://tip.baskent.edu.tr/kw/genel.php?birim=600&id=5505#:~:text=Adli%20patoloji%20ve%20tanatoloji%20(%C3%B6l%C3%BCm,adli%20t%C4%B1bb%C4%B1n%20etkin%20%C3%A7al%C4%B1%C5%9Fma%20alanlar%C4%B1d%C4%B1r adresinden alındı

3. Aşırdizer, Mahmut vd. “Adli Tıp Stajı Ders Notları”. Manisa: Celal Bayar Üniversitesi, 2005

4. Netingbag.com.tr. “Adli Patoloji Nedir?”. Erişim: 4 Aralık 2021. 5. https://www.netinbag.com/tr/education/what-is-forensic-pathology.html adresinden alındı.

5. Üsküdar Üniversitesi. Erişim: 5 Aralık 2021. https://uskudar.edu.tr/babe/adli-bilimler-ana-bilim-dali-tezli-tezsiz-yuksek-lisans-programi adresinden alındı.

6. Andelinovic S., Sutlovic D., Ivkosic I.E., Skaro V., Ivkosic A., Paic F., Rezic B., Gojanovic M.D., Primorac D. 2005. Twelve-Year Experience in Identification Of Skeletal Remains from Mass Graves. Croatian Medical Journal, 46: 530-539.

7. Çetli E., Tatar D., Özkoçak V.(2019). “Adli Bilimlerde DNA Parmak İzine Adli Genetik ve Adli Antropolojik.” BEÜ Fen Bilimleri Dergisi, 8(4):1545-1546.